بررسی رابطه‌ی سرمایه‌ی‌ اجتماعی و میزان گرایش به ارتکاب جرم

بر طبق این رویکرد سرمایه ی اجتماعی یک پدیده ذهنی است که از مجموعه ای از ارزش ها و نگرش­های مؤثر یا تعیین کننده شهروندان در مورد نحوه ی ایجاد ارتباط با همدیگر تشکیل شده است. نگرش ها و ارزش های مربوط به اعتماد و بده بستان بین افراد به طور ویژه ای مهم هستند زیرا اینها برای ثبات اجتماعی و سیاسی و همکاری اهمیت اساسی دارند. به این ترتیب، سرمایه ی اجتماعی بر آن ارزش ها و نگرش های فرهنگی تأکید می کند که شهروندان را به همکاری، تفاهم و همدلی با یکدیگر متمایل می سازد. یعنی رفتار با همدیگر به عنوان همشهریان تا بیگانگان، رقیبان یا دشمنان بالقوه. بنابراین سرمایه ی اجتماعی مهم است، زیرا نیرویی را تشکیل می دهد که موجب پیوند اعضای جامعه به همدیگر می شود و افراد را از محاسبه گران خود خواه و خود پرست و دارای وجدان اجتماعی و حس تعهد متقابل ضعیف، به اعضای اجتماعی که دارای منافع و تصورات مشترک در باره روابط اجتماعی و حس مشترک اند، تغییر می دهد اعتماد و بده بستان بین افراد جنبه های اساسی سرمایه ی اجتماعی هستند.همانگونه که زیمل نوشت، اعتماد یکی از مهمترین نیروهای ساختگی در جامعه است.

روابط متقابل مستلزم محاسبات بده بستان نیست که در آن مشارکت کنندگان باید اطمینان حاصل کنند که حرکت خوب سریعا و به طور خودبخودی جبران خواهد شد. بده بستان تعمیم یافته مبتنی بر این فرض است که حرکت خوب در آینده و در زمان نامشخص، شاید حتی به وسیله غریبه گمنام جبران خواهد شد. این بدان معنی است که بده بستان تعمیم یافته متضمن عدم اطمینان، ریسک یا آسیب پذیری است یعنی مبتنی بر اعتماد به دیگران به عبارت دیگر، زندگی روزمره معمولی متضمن خطرات بسیار اندکی است که ممکن نیست بدون مقداری اعتماد به همشهریان انجام گیرد. بنابراین، سرمایه ی اجتماعی، بر حسب تغییر حالت طبیعی هابزی که در آن زندگی خطرناک، حیوانی و کوتاه است، به چیزی کمتر خطرناک و خوشایند تر تبدیل می گردد. آن بنیانهای همکاری و نظم اجتماعی و سیاسی پایداری را تشکیل می دهد که رفتار جمعی داوطلبانه را تقویت می کند و رضامندی و همدلی را پدید می آورد تا شهروندان را قادر می سازد که اختلافاتشان را به طور مسالمت آمیزی حل کنند.

از برخی جهات، سرمایه ی اجتماعی مشابه علوم اجتماعی مدرن است، که تمایل دارد از بحث سیاسی قرن بیستم خود را کنار بکشد. در واقع در دهه های 1970 و 1980 برخی از محافل سیاسی تصور می کردند که تنها آزادی برای دموکراسی اهمیت دارد و حتی از آن زمان به بعد تعریف اقتصادی ضعیفی از آزادی یعنی آزادی بازار وجود دارد. در دهه 1990 به طور فزاینده ای پذیرفته شد که دموکراسی چیزی بیش از آزادی است و نیازمند مجموعه ای از ارزش ها، نگرش ها و فرضیاتی از این نوع است که سرمایه ی اجتماعی را تشکیل می دهد. صرفنظر از هر چیز دیگری، معاملات اقتصادی در بازار بر مبنای اعتماد استوار است(آرو: 1972، 357) زیرا اعتماد نادانی های بخردانه را به همکاریهای مؤثر تبدیل می کند. به طورکلی، انجمن (یا سرمایه ی اجتماعی) نگرانی در مورد آزادی فردی معکوس را به نگرانی همیشگی برای آزادی جمعی و عدالت اجتماعی تبدیل می کند. بحث های اخیر بین لیبرال ها و اجتماع گرایان درباره ی جامعه مدنی، شهروندی و اعتماد سیاسی در مورد اهمیت سرمایه ی اجتماعی یا انجمن نیزهست (شارع پور، 103).

 

2-2-7- شبکه ها

برخی از نویسندگان بر شبکه هایی از افراد، گروه ها و سازمان ها به عنوان اجزای اساسی سرمایه ی اجتماعی تأکید می کنند، زیرا توانایی بسیج طیف وسیعی از ارتباطات اجتماعی شخصی را دارد که در عملکرد مؤثر زندگی اجتماعی و سیاسی اساسی می باشند. اگرچه شبکه های اجتماعی و اعتماد اجتماعی آشکارا ارتباط بسیار نزدیکی به هم دارند ولی به دو دلیل بایستی آن ها را به لحاظ مفهومی از همدیگر تفکیک کرد: اول در حالی که هنجارها و ارزش ها ذهنی و نامحسوس هستند، شبکه های اجتماعی و سازمان ها، عینی و ملموس هستند. دوم، اگر چه ما ماهیت و منشأ سرمایه ی اجتماعی را درک می کنیم اما متمایز نمودن رویکردهای هنجارها و شبکه از همدیگر مهم است. به بیان ساده، آیا واقعا شبکه های اجتماعی سطح اعتماد لازم را برای زندگی اجتماعی و سیاسی متمدنانه پدید می آورند، یا بر عکس، در وهله نخست وجود اعتماد گسترده است که موجب توسعه و رشد شبکه های اجتماعی احتمالی می گردد؟ به عقیده توکویل و میل، شبکه های فعالیت داوطلبانه اعتماد و تعاون را به وجود می آورند. میل(1910: 164) انجمن های داوطلبانه را به عنوان وسیله «آموزش ذهنی» در نظر می گرفت و توکویل بدان به عنوان «مدرسه آزاد و بزرگ » دموکراسی آمریکایی اعتقادداشت. به نظر پاتمن ما مشارکت را به وسیله مشارکت کردن یاد می گیریم، و به گفته استروم شبکه های فعالیت مدنی هنجارهای مستحکمی از روابط متقابل را می پرورانند. پوتنام می نویسد: «افرادی که با همدیگر ارتباط بر قرار می سازند افرادی هستند که به همدیگر اعتماد دارند…. احتیاط اساساً از پیوند با اعتماد ناشی می شود». در عین حال، درک اینکه چگونه شبکه های اجتماعی را می توان ایجاد کرد مشکل است مگر اینکه از ابتدا اعتماد وجود داشته باشد. شاید علوم اجتماعی هرگز نتواند معمای پیچیده این ارتباط دوسویه را کاملاً حل کند.

 

 2-3- نظریات جامعه شناسانه در مورد سرمایه ی اجتماعی

مفهوم سرمایه ی اجتماعی مفهومی است که علی رغم تازگی و پیچیدگی، توجه بسیاری از صاحب نظران حوزه های مختلف علوم انسانی را به خود جلب کرده است و توانسته از ابهامات و کاستی های نظری بحث های گوناگون علوم اجتماعی تا حد زیادی بکاهد. این مفهوم قابلیت آن را دارد که به برخی از اصلی ترین سوالات ما پاسخ داده و حتی دیدگاه ما را در برنامه ریزی اقتصادی ـ اجتماعی تصحیح کند. با این حال توجه به این نکته ضروری است که نباید آن را به نحوی تأویل کنیم که کلید همه مشکلات انگاشته شود. در این فصل به نقطه نظرات برخی از مهمترین اندیشمندان این حوزه خواهیم پرداخت.

 

2-3-1-نظریه جیمز کلمن[1]

«کلمن سعی می کند با تلفیق دو رویکردی که برای مطالعه پدیده های اجتماعی وجود دارد، یعنی «اصل اقتصادی کنش فردی عقلانی» و «تحلیل ساختارهای اجتماعی» که در جنبه هایی هم چون هنجارها، قوانین و تعهدات اجتماعی متجلی می شود، ابعاد مفهومی سرمایه ی اجتماعی را به مثابه ابزاری برای پژوهش اجتماعی روشن سازد. وی بر این باور است که سرمایه ی اجتماعی در روشن ساختن یکی از مشکلات مهم تحلیل اجتماعی یا آنچه پیوند خرد ـ کلان نام گرفته است، سودمند است» (تاجبخش، 1384، 11).

«یکی از این رویکردها، که وجه بارز بیشتر جامعه شناسان است، کنشگر را کسی تعریف می کند که جامعه پذیری و کنش را رفتاری می داند که براساس حاکمیت هنجارهای اجتماعی، قواعد و مقررات و تکالیف الزام آور شکل می گیرد. مزیت این جریان فکری در قابلیت آن برای توصیف کنش در متن شرایط اجتماعی و نحوه شکل گرفتن در معرض قید و بندها واقع شدن، و هدایت دوباره و سمت و سو یافتن آن به وسیله شرایط اجتماعی است. رویکرد دیگر که وجه مشخص کار اقتصاددانان است، کنشگر را دارای اهدافی می بیند که به طور فردی بدان ها نایل آمده، مستقلاً عمل می کند و یکسره در پی منافع خویش است. فضیلت اصلی این جریان آن است که اصل بر حداکثر رساندن فایده است» (همان: 44). کلمن علی رغم انتقادها و تجدیدنظرهای موجود بر هر دری این جریانات فکری، اجمالاً مفهوم کنش عقلانی را در سر جای خود باقی می گذارد و سازمان اجتماعی و نهادی را به آن اضافه می کند و نهایتاً  هدف خود را متفاوت از آن ها می داند، به طوری در مقاله «نقش سرمایه ی اجتماعی در ایجاد سرمایه ی انسانی» می نویسد:

«من می خواهم مفهوم اصلی عمل عقلانی مورد اشاره اقتصاددانان را برای استفاده در تحلیل نظام های اجتماعی به معنای اخص آن، که شامل نظام های اقتصادی شده ولی به آن محدود نمی شود وارد کنم و این کار را چنان انجام می دهم که در این میان صدمه ای به اعتبار سازمان اجتماعی نخورد. مفهوم سرمایه ی اجتماعی ابزاری برای کمک به این مهم است.» (همان: 48)

کلمن سرمایه ی اجتماعی را بر مبنای کارکرد آن چنین توصیف می کند: سرمایه ی اجتماعی ذات واحدی نیست بلکه دارای عناصر متعددی است، ولی همه این عناصر دارای دو ویژگی مشترک هستند: نخست این که آن ها همگی شامل برخی جنبه های ساختار اجتماعی هستند، بدین معنی که سرمایه ی اجتماعی در ساختار روابط میان کنشگران (اعم از اشخاص حقوقی یا حقیقی) نهفته است. و دومین نکته این است که سرمایه ی اجتماعی کنش های اجتماعی را تسهیل می کند. سرمایه ی اجتماعی مانند سایر اشکال سرمایه ی مولد است، یعنی تحقق اهداف معینی را که در نبودش محقق نمی شود امکان پذیر می گرداند. سرمایه ی اجتماعی مانند سرمایه ی فیزیکی انسانی کاملاً قابل معاوضه یا جانشینی بلکه ممکن است مختص فعالیت های معینی باشد، به عبارتی نوع معینی از سرمایه ی اجتماعی که در تسهیل کنش های معینی سودمند است، شاید برای کنش های دیگر بی فایده یا حتی زیان بخش باشد (همان: 11 و 49).

کلمن پنج منبع از سرمایه ی اجتماعی را مورد بحث قرار داده است، به این معنی که سرمایه ی اجتماعی از طریق این پنج منبع سبب تسهیل کنش می شود: تکالیف و انتظارات، مجاری اطلاعاتی، هنجارهای اجتماعی، روابط اقتدار، و سازمان اجتماعی انطباق پذیر. از سرمایه ی اجتماعی تعاریف مختلفی ارائه گردیده است. یکی از تعاریف مطرح امنیت که سرمایه ی اجتماعی مجموعه هنجارهای موجود در سیستم های اجتماعی است که موجب ارتقای سطح همکاری اعضای آن جامعه گردیده و موجب پایین آمدن سطح هزینه های تبادلات و ارتباطات می گردد. سرمایه ی اجتماعی را می توان حاصل پدیده های ذیل در یک سیستم اجتماعی دانست: اعتماد متقابل، تعامل اجتماعی متقابل، گروه های اجتماعی، احساس هویت جمعی و گروهی، احساس وجود تصویری مشترک از آینده، کارگروهی.

یکی از مفاهیم مفید در تبیین مفهوم سرمایه ی اجتماعی، شبکه اعتماد است. شبکه اعتماد عبارت از گروهی است که براساس اعتماد متقابل به یکدیگر، از اطلاعات، هنجارها و ارزش های یکسانی در تبادلات فیمابین خود استفاده می کنند. از این رو، اعتماد فیمابین نقش زیادی در تسهیل فرآیندها و کاهش هزینه های مربوط به اینگونه تبادلات دارد. شبکه اجتماعی نیز به همین موضوع اشاره دارد. افراد وقتی در درون گروه ها قرار می گیرند با گروه ها تعاملاتی دارند و بین آن ها روابطی ایجاد می شود. شبکه ها نقش حیاتی در زندگی اجتماعی دارند و افراد می توانند از وجود شبکه ها برای مشورت در حل مشکلات، برای یافتن شغل، پیشرفت های شغلی، پیشرفت تحصیلی استفاده کنند. فوکویاما شبکه را گروهی از عاملان انفرادی می داند که در هنجارها و ارزش های فراتر از ارزش های متد اول بازار، مشترک هستند. مفهوم مفید بعدی شعاع اعتماد[2] است. تمامی گروه های اجتماعی دارای میزان خاصی از شعاع اعتمادند که به مفهوم میزان گستردگی دایره همکاری و اعتماد متقابل اعضای یک گروه است. بنابراین می توان گفت که هر چه یک گروه اجتماعی دارای شعاع «مرتبط» (اعتماد) بالاتری باشد سرمایه ی اجتماعی بیشتری نیز خواهد داشت. چنان چه یک گروه اجتماعی برون گرایی مثبتی نسبت به اعضای گروه های دیگر نیز داشته باشد، شعاع اعتماد این گروه از حد داخلی آن فراتر می رود (رضایی، 1385، 63)

در میان جامعه شناسان کلاسیک امیل دورکیم نسبت به دیگر جامعه شناسان تأکید بیشتری بر انسجام و همبستگی اجتماعی دارد. و نقش محوری برای این مفهوم در تحلیل های نظری خود قائل است. پرودیو در دوران معاصر نخستین کسی است که سرمایه ی اجتماعی را در چارچوب تفکر نئومارکسیم مفهوم بندی می کند. از دید وی سرمایه ی اجتماعی باید در ارتباط با میزان دسترسی به منابع قدرت در جامعه تفسیر شود. شاید مهمترین فردی که نام سرمایه ی اجتماعی با نام او پیوند خورده است رابرت پاتنام است. وی به کارکردهای اعتماد و هنجارهای اجتماعی در شکل گیری مبادلات و تعاملات اجتماعی توجه تام دارد. فوکویاما از طریق این مفهوم با مفهوم اعتماد و تعریف آن در چارچوب کاملاً اقتصادی بحث می کند. وی تلاش می کند تا تفاوت عملکرد اقتصادی کشورها را برحسب تفاوت میزان سرمایه ی اجتماعی را توضیح می دهد. بر اساس نتایج مبانی و چهارچوب نظری تحقیق که با الهام از نظرات کلمن (1988)، پوتنام (1995) و فوکویاما (1999) به صورت ترکیبی شکل گرفته است. این سه شاخص عبارت اند از، اعتماد اجتماعی، احساس تعهد اجتماعی و احساس تعلق اجتماعی.

 

2-3-2- نظریه کلاس افه و سوزان فوش[3]

افه و فوش در مقاله خود سرمایه ی اجتماعی را به عنوان یک منبع با مالکیت جمعی متعلق به محله، جوامع، مناطقع و بخش ها معرفی نموده اند و آن را متغیر، کوچک و بزرگ و یا زیاد و کم می­دانند. آنان مفهوم سرمایه ی اجتماعی را با سه عنصر اصلی معرفی می کنند: آگاهی و توجه، اعتماد و انجمن پذیری.

[1] .Colman

[2] . radiusoftrast

[3] . Oufeh & foosh

متن کامل :