تحقیق با موضوع سرمایه اجتماعی، ساختار اجتماعی، تابع تولید، روابط اجتماعی

(شارع پور، ۱۳۸۵، ص۳۳)
« بوردیو»۴۰ سرمایه اجتماعی را حاصل جمع منابع بالقوه و بالفعلی میداند که نتیجه مالکیت شبکه بادوامی از روابط نهادی شده بین افراد و به عبارت ساده تر، عضویت در یک گروه است. (شارع پور، ۱۳۸۵، ص۳۱)
پاتنام نیز در تعریف سرمایه اجتماعی مینویسد: اعتماد، هنجارها و شبکههایی که همکاری و تعاون را برای نیل به منافع متقابل آسان میسازند. (شارعپور، ۱۳۸۵، ص۳۵)
فوکویاما سرمایه اجتماعی را مجموعه معینی از هنجارها یا ارزشهای غیر رسمی تلقی میکند که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است، در آن سهیم هستند. (شارعپور، ۱۳۸۵، ص۳۸)
در ۱۹۹۰ «بیکر»۴۱ مفهوم سرمایه اجتماعی را منبعی تعریف کرده است که کنشگران آن را از ساختارهای خاص اجتماعی بر میگیرند و سپس در پیگیری منافع خود به کارش میبرند. (baker, 1990، ۶۱۹)
«شیف»۴۲ به طور مبسوطتر سرمایه اجتماعی را اینگونه تعریف میکند: مجموعهای از عناصر ساختار اجتماعی که بر روابط میان مردم اثر میگذارند و نهادههای تابع تولید و یا توابع محدودیت را تشکیل میدهند.(Schiff, 1992,161)
«برت»۴۳ سرمایه اجتماعی را دوستان، همکاران و تماسهای کلیتر که از طریق آنها فرصتهای استفاده از سرمایه مالی و انسانی به دست میآید، میداند. ( burt, 1992, 92)
«پورتز»۴۴ (۱۹۹۸) نیز با تأکید بر کارکرد سرمایه اجتماعی در شرایط و موقعیتهای مختلف، در تعریف آن مینویسد: توانایی کنشگران برای تضمین مزایا و منافع بواسطه عضویت در شبکههای اجتماعی یا دیگر ساختارهای اجتماعی، این فرآیند جامعهپذیری، به نوبه خود به درونیشدن مجموعه خاصی از ارزشها و هنجارها منجر میشود که دیگران میتوانند از امتیازات و منافع آنها برخوردار شوند. (شارع پور، ۱۳۸۵، ص۴۰)
جدول ذیل تعاریف سرمایه اجتماعی را از دیدگاه اندیشمندان مختلف این حوزه به صورت مختصر نشان میدهد:
جدول (۲-۲) تعاریف سرمایه اجتماعی از نظر اندیشمندان
صاحبنظر
تعریف سرمایه اجتماعی
بیکر
سرمایه اجتماعی منبعیاست که کنشگراناز ساختارهای اجتماعی معینی به دست میآورند و از آن در جهتعلایق و منافعشاناستفاده میکنند. سرمایه اجتماعی به واسطه تغییر در روابط بین کنشگران حاصل میشود.
بلی و همکاران
سرمایه اجتماعی عبارت است از شبکه شخصی هر فرد و پیوستگیهای نهادی نخبگان.
بوردیو
مجموع منابع بالفغل و بالقوهای که با داشتن شبکه پایدار، مناسبات و روابط کموبیش نهادی شده حاصل از آشنایی یا شناخته یودن، پیوند دارد.
سرمایه اجتماعی، ساخته شده از تعلقات (اتصالات) اجتماعی است که در شرایط معین قابل تبدیل به سرمایه اقتصادی بوده و ممکن است به شکل مواردی چون؛ عنوان و نجیبزادگی نهادینه شود.
باکسمن و همکاران
سرمایه اجتماعی به معنای تعداد افرادی که فرد میتواند انتظار کمک از آنها را داشته باشد و نیز منابعی که آنها در اختیار دارند، است.
بارت
سرمایه اجتماعی شامل؛ دوستان، همکاران، تماسها و روابط عمومیتری میشود که به واسطه آنها فرد امکان و فرصت استفاده از منابع مالی و سرمایه انسانی خود را پیدا میکند
فرصتهای عاید و فراهم شده در یک شبکه را سرمایه اجتماعی میگویند.
نوکه
فرایندی که به واسطه آن کنشگران اجتماعی شبکه اتصالاتشان را در درون و بین سازمانها برای دستیابی به منابع دیگر کنشگران اجتماعی ایجاد و بسیج میکنند.
بریم و راهن
شبکه روابط جمعی بین شهروندان که حل مشکلات کنش جمعی را تسهیل میکند.
پورتس
توانایی کنشگران در تأمین فواید حاصل از عضویت در شبکههای اجتماعی یا دیگر ساختارهای اجتماعی.
کلمن
سرمایهاجتماعی از طریق کارکردش تعریف میشود. آن، هستی واحدی نیست بلکه از هستیهای متعددی تشکیل شده است که دو ویژگی مشترک دارند که عبارتند از اینکه اولاً جنبهای از ساختار اجتماعی را تشکیل میدهند و ثانیاً؛ کنشهای معینی را برای افراد در درون ساختار اجتماعی تسهیل میکنند.
فوکویاما
توانایی افراد برای کار کردن با یکدیگر در گروهها و سازمانها به منظور تحقق اهداف مشترک.
اینگلهارت
فرهنگ اعتماد و مدارا که به واسطه آن شبکههای گستردهای از انجمنهای داوطلبانه اجازه بروز و ظهور پیدا میکنند.
پاتنام
ویژگیهای سازمان اجتماعی چون شبکهها، هنجارها و اعتماد اجتماعی که هماهنگی و تعاون را برای تحقق نفع متقابل تسهیل میکنند.
توماس
امکانات و فرآیندهای داوطلبانهای که در درون جامعه مدنی بسط و توسعه مییابند و مروج توسعه در کل جامعه هستند.
لوری
روابط و مناسبات اجتماعی که به طور طبیعی در بین افراد محقق میشوند و دستیابی به مهارتها و دیگر ویژگیهای ارزشمند در بازار کار را برای افراد به دنبال دارند.
شیف
مجموعهای از عناصر ساختار اجتماعی که موثر بر روابط بین افراد است و نیز دادهها یا استلزاماتی که بر تابع تولید یا بهرهوری تاثیر گذار هستند.
ولکوک
اطلاعات، اعتماد و هنجارهای متقابل که ذاتی شبکههای اجتماعی هر فرد هستند.
منبع: غفاری، ۱۳۹۰، صص ۴۰-۳۹
تعاریف مختلف ارائه شده از سرمایه اجتماعی نقیض یکدیگر نیستند، بلکه متمم و مکمل یکدیگر محسوب میشوند. وجود مفهوم سازیهای مختلف از سرمایه اجتماعی ناشی از زمینههای نظری و سطوح تحلیلی متفاوتی است که صاحبنظران مختلف در کار خود از آن استفاده کردهاند. اشتراک تعاریف متعدد ارائه شده از سرمایه اجتماعی در این است که تمامی آن ها روابط اجتماعی را که مولد خیر و فایده در مقیاسهای فردی و جمعی هستند، به عنوان هسته اصلی تعریف از سرمایه اجتماعی پذیرفته اند.
نظریه سرمایه اجتماعی در حقیقت در دو واژه ساده خلاصه میشود: روابط مهم است. با ایجاد ارتباط با همدیگر و تلاش برای حفظ و تداوم آن، مردم قادر خواهند بود تا با همدیگر کار کرده و به اهدافی دست یابند که اگر به تنهایی کار میکردند، یا موفق نمیشدند یا به سختی به موفقیت میرسیدند. مردم از طریق یکسری از شبکهها به هم وصل میشوند و تمایل دارند تا با اعضای دیگر این شبکهها در ارزشهای مشترک سهیم شوند و آن هم به این دلیل که این شبکهها منابعی را تأسیس میکنند که گویی سرمایه ای را تشکیل میدهند. (محمدی، ۱۳۸۴،ص ۹) لازم به ذکر است که اکثریت جامعهشناسان در چندین شاخص موجود در سرمایه اجتماعی اتفاقنظر دارند. از جمله اعتماد بین مردم و اجتماع، احساس تعلق، احساس هویت، افزایش تواناییهای فردی برای کنش، ارتباطات آزاد و مشارکتی، تعهدات و انتظارات، هنجارها و ضمانتهای اجرایی موثر، ظرفیت بالقوه اطلاعات، پیوندهای اجتماعی و… .
با وجود این تفاوتها، در آثار سرمایه اجتماعی به تدریج این توافق به وجود میآید که سرمایه اجتماعی نشانه آن است که کنشگران قادرند در پرتو عضویت در شبکههای اجتماعی یا سایر ساختارهای اجتماعی منافعی برای خود دست و پا کنند. (تاجبخش، ۱۳۸۴، ص۳۱۵)
۵-۲-۲- سطوح سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی را در سه سطح خرد، میانی و کلان بررسی میکنند:
۱-۵-۲-۲- سطح فردی یا خرد
در این سطح، سرمایه اجتماعی در قالب روابط فردی و شبکههای ارتباطی بین افراد، هنجارها و ارزشهای غیر رسمی حاکم بر آنها مورد بررسی قرار میگیرد. بر این اساس، سرمایه اجتماعی، موضوعاتی چون شدت و کیفیت روابط و تعاملات بین افراد و گروهها، احساس تعهد و اعتماد دوجانبه به هنجارها و ارزشهای مشترک را شامل میشود و به عنوان یک حس تعلق و پیوستگی اجتماعی میباشد. از این منظر، جامعهشناسان، سرمایه اجتماعی را در مقیاس خرد، در قالب مجموعه ارتباطات افقی بین افراد و شبکه اشتغالات مدنی مورد توجه قرار داده و آن را واسط بین هنجارها و اجرای قوانین جامعه تلقی مینمایند. در این سطح، اعتماد به اعضای خانواده، دوستان و همکاران، نقش و اهمیت کلیدی دارد. (غفاری، ۱۳۸۴، ص۷۰)
به طور معمول هر یک از افراد جامعه در شبکه یا شبکههایی عضویت دارند. منافع ناشی از این عضویت میتواند برای فرد مفید واقع شود. برای نمونه هنگامی که مادری از دوستش تقاضا میکند تا بچه او را برای مدتی نگه داری کند، این رابطه دوستی ناشی از سرمایه اجتماعی میان مادر و دوستش است. اگر این دوستی وجود نمیداشت مادر مجبور بود تا پرستار بچه استخدام کرده و هزینه بپردازد. این همان سطحی از سرمایه اجتماعی است که مورد توجه بوردیو است. (ایمانی جاجرمی، ۱۳۸۹، ص۷۱)
۲-۵-۲-۲- سطح گروهی یا میانه
روابط مبتنی بر اعتماد میان اعضای گروه موجب تشکیل سرمایه اجتماعی میشود. این سرمایه در اختیار تمامی اعضای گروه قرار دارد تا از آن برای پیشبرد امورشان استفاده کنند. مثال کلمن از فروشندگان بازار عمده فروشی الماس در شهر نیویورک نمونهای از این سطح سرمایه اجتماعی است. او در این مثال نشان میدهد که چگونه تعهدات متقابل اعضای گروه و ضمانتهای موثر برای جلوگیری از خیانت در امانت موجب شده تا اموری مانند ارزشیابی الماسها بدون کمترین هزینه و با اطمینان بالا انجام گیرد و در نتیجه همبستگی گروهی در سطح بالایی حفظ و تداوم یابد. مثال دیگر صندوقهای اعتبار گردشی هستند که بر اساس سرمایه اجتماعی گروهی فعالیت دارند. یک نمونه از این صندوقها در جامعه ما، جلساتی است که معمولاً در شبکههای خویشاوندی شهری برای قرعهکشی اعطای وام به کسانی برگزار میشود که هر ماه مبلغی پول را به افراد معتمد جلسه میسپارند و عضو صندوق هستند. (ایمانی جاجرمی، ۱۳۸۹، ص ۷۲)
۳-۵-۲-۲- سطح اجتماعی یا کلان
تعداد زیاد گروههای داوطلبانه در جامعه و روابط افقی میان آنها که پایه بر اعتماد دارد، سرمایه اجتماعی را تولید میکند که همه اعضای جامعه از آن بهرهمند خواهند بود. این سطح از سرمایه اجتماعی است که پاتنام و فوکویاما در کارهایشان به آن پرداختهاند. از نگاه پاتنام سرمایه اجتماعی جامعه موجب میشود تا نهادهای دموکراتیک حکومتی بهتر وظایف خود را انجام دهند و از نظر فوکویاما وجود سرمایه اجتماعی، نظم اجتماعی را به طریق موثر و کارآمدی حفظ و تداوم میبخشد. (ایمانی جاجرمی، ۱۳۸۹، ص۷۲)
اگر در قالب کالای عمومی موضوع را تشریح کنیم، باید گفت سرمایه اجتماعی به عنوان یک پدیده جامعهشناختی در سطح فردی فراهم آورنده کالای شخصی است که برای سود اقتصادی یا دیگر منافع شخصی مانند موفقیت تحصیلی استفاده میشود. در سطوح بالاتر سرمایه اجتماعی همچون کالایی عمومی است که اعضای یک گروه خاص یا تمامی اعضای جامعه میتوانند از آن بهرهبرداری کنند. برای مثال امنیت اجتماعی در جامعه که حاصل سرمایه اجتماعی است، میتواند از سوی تمامی شهروندان استفاده شود. (ایمانی جاجرمی، ۱۳۸۹، ص۷۳)
در نوشتههای جدید سرمایه اجتماعی این اجماع عمومی حاصل شده که سرمایه اجتماعی میتواند در سطوح فردی تا جامعهای در نظر گرفته شود و قائل به نوعی تعامل در بین سطوح سهگانه خرد، میانی و کلان هستند که

دیدگاهتان را بنویسید