منابع و ماخذ پایان نامه نهضت مشروطه، جنگ جهانی اول، امپراطوری عثمانی، انقلاب مشروطه

دانلود پایان نامه

شد.
4. 3. 4. سید محمد طباطبایى (۱۲21–1299 ش)
«کسروىِ ضد دین پس از تجلیل از آقایان بهبهانى و طباطبایى، دستور بهبهانى و طباطبایى به مردم را در پناه بردن به سفارت یک دولت بیگانه رد مى‏کند.»165
آیت الله سید محمد طباطبایى، در 1221ش در کربلا به دنیا آمد و در دو سالگی به ایران آورده شد. در حدود شش سال را نزد جدش سید مهدی طباطبایی گذراند و آنگاه به تهران آمد. پس از گذراندن تحصیلات ابتدایى، فقه و اصول را نزد پدرش سید محمد صادق طباطبایی آموخت و در محضر میرزا ابوالحسن جلوه و شیخ هادی نجم آبادی حکمت و اخلاق را فرا گرفت.
در 1299ه پس از انجام مراسم حج عمره به عتبات رفت و با میرزا محمد حسن‌ شیرازی ملاقات کرده و مقیم سامرا گشت. آیت الله طباطبایی بیشترین بهرهی علمی را در مکتب سامرا، نزد میرزای شیرازی بدست آورد و بیش از یک دهه به شاگردی گذراند و از یاران و نزدیکان میرزای بزرگ به شمار میرفت. وی در سامرا به تکمیل تحصیلات خود پرداخت. پس از واقعه‏ی تحریم تنباکو در 1311ه به درخواست میرزای شیرازی راهی تهران گردید و به جای پدر در مسجد و محراب به وظایف دینی و اجتماعی مشغول شد. او مدرسهی مبارکهی اسلام را در سال 1317ه، در تهران تاسیس کرد و برادرش سید اسدالله طباطبایی را که روحانی با تقوا و مطلعی بود به عنوان رئیس مدرسه انتخاب کرد. وی میرزا محمد کرمانی را به عنوان ناظم آن برگزید. میرزا محمد کرمانی بعدها به مناسبت همین مسئولیت به ناظم الاسلام شهرت یافت.
آیت الله طباطبایی، روحانی مبارزی بود که از نابسامانی اوضاع مملکت و از ظلم حکومت نسبت به مردم رنج می برد واز فقر و فلاکت مردم و خرابی مملکت آگاهی کامل داشت. او می کوشید با حمله به استبداد زمینهی فروپاشی آن را فراهم آورد.166 از روحانیان مبارز نهضت مشروطیت و از ارکان مهم آن بود. سعی و مجاهدت او در این راه به حدی دارای اهمیت است که می توان گفت بدون کوشش و حمایت او آزادیخواهان موفق به برقراری نهضت مشروطه نمی شدند.167 ایشان با همکاری آیت الله سید عبدالله بهبهانی یکی دیگر از رهبران روحانی نهضت مشروطه در راه مبارزه با استبداد قاجاریه، کوشش و مجاهدت بسیار کرد. تحصن ایشان در ری که شرح وقایع آن قبلا ذکر شد، زمینه‏ی انقلاب مشروطه را فراهم آورد. همان گونه که حضرت امام متذکر شدهاند مرحوم طباطبایی و بهبهانی در انتقال تحصن به سفارت انگلستان نقش نداشتند زیرا آنها پس از تحصن ری، به قم رفتهاند و در تهران حضور نداشتند.
پس از به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی شاه قاجار، آیت الله طباطبایى در منزل خود، تحت نظر قرار گرفت و چند ماه در شمیران ماند، آنگاه با خانوادهی خود به مشهد رفت و در این شهر مورد استقبال کم نظیری قرارگرفت. در مشهد با کمک آیت الله آقازاده خراسانی، انجمن ایالتی را تشکیل داد و با انجمن سعادت مشهد شروع به همکاری کرد. رکن الدوله والی مشهد، گزارشی از فعالیتهای ایشان را برای مشیرالسلطنه فرستاد و او ضمن تلگرافی آیت الله طباطبائی را تهدید کرد، اما ایشان به ارشاد و بیدار ساختن ذهن مردم ادامه داد. هنگامی که تهران را مجاهدان قفقازی، گیلانی و نیروهای بختیاری فتح و محمدعلی شاه را در 1327ه عزل کردند، آیت الله طباطبائی به تهران بازگشت و مورد استقبال مردم قرار گرفت.
آیت الله طباطبایی معتقد بود در نظام قضایی کشور حکم شرع باید در عدلیه اجرا شود و تصویب هر قانون آن موکول به تصویب علماست. ایشان با تأسیس بانک استقراضی روس مخالفت کردند. مرحوم طباطبایی نشان داد که نه تنها مرد اندیشه، بلکه مرد عمل نیز هست.
در آغاز جنگ جهانی اول در1334ه، که روس‌ها و انگلیسی‌ها بسوی ایران روان شدند و پس از فتوای تاریخی مراجع عراق، طباطبائی وگروه کثیری از تهران به بغداد رفتند تا در این مبارزه به برادران مسلمان خود کمک کنند. پس از سقوط بغداد، آیت الله طباطبائی و عده‌ای از همراهان او از آنجا به استانبول رفتند و در اواخر سال 1336ه به تهران بازگشتند و تا پایان عمر در تهران بسر بردند. سرانجام پس از تحمل رنج فراوانی که در قیام مشروطه و پس از آن نمود، در حدود سال 1339ه (1299ش) در 81 سالگی درگذشت و در حرم حضرت عبدالعظیم در ری مدفون شد.

4. 4. قیام علمای عراق؛ جنگ علیه استعمار انگلستان
«در قضیه عراق اگر چنانچه این مجاهدات علماى عراق نبود … پسر سید در جنگ کشته شد _ پسر مرحوم آقا سید محمد کاظم_ در جنگ کشته شد. علماى اینجا تفنگ به دوش گرفتند رفتند مقابله. مرحوم آقاى خوانسارى ـ آقاى آقا سید محمد تقى خوانسارى ـ رضوان اللَّه علیه ـ به حبس رفت یعنى [انگلیسیها] گرفتند اسیرش کردند.»168
با آغاز جنگ جهانی اول انگلستان به بهانهی جلوگیری از نفوذ آلمان، با نیروی نظامی از خلیج فارس به عراق حمله کرد. عراق در این سالها جزو قلمروی امپراطوری عثمانی بود. نیروی نظامی انگلستان بصره و نواحی اطرافش را در نوامبر 1914م اشغال کرد. مردم عراق که از سلطهی انگلستان بر ثروتها و معادن نفت خود هراس داشتند، به رهبران مذهبی متوسل شده و بارها تقاضای جهاد کردند. بیش از هفتاد درصد مردم عراق ‏مادامى که از نجف و مراجع مقیم این شهر اجازه نمى‏گرفتند، ‏دست‏ به هیچ گونه حرکت انقلابى نمى‏زدند و در امر جهاد و مبارزه با‏ دشمنان اسلام فقط از نجف دستور مى‏گرفتند.169 نویسندهی کتاب ‏«ثوره النجف‏» نوشته است: «موقعیت‏ خاص نجف چنان بود که بازتاب و اخبار تمامى انقلابات و تحولات‏ مهم سیاسى ایران و عراق در آن شهر منعکس مى‏شد و این انعکاس نتایج وآثار گوناگونى
را در پى مى‏آورد.»170
رسیدن تلگراف علمای بصره مبنی بر اشغال عراق و همچنین استمداد دولت عثمانی از علما، واکنش سریع مراجع شیعه و علما را به دنبال داشت و فتواهایی دربارهی ضرورت دفـاع از کشور در برابر هجوم انگلیس را صادر کردند. آیت الله میرزا محمد تقی شیرازی (میرزای دوم) که زعامت شیعه را در کربلا به عهده داشت، حکم جهاد علیه قوای اشغالگر انگلیس را داد و علمای نجف و کاظمین نیز علیه این هجوم اعلام جهاد کرده و نیرو‌های مردمی را بسیج کردند و خود در جبهههای جنگ حاضر شدند.171
از آنجا که در آن دوره شیوهی ادارهی حکومت عثمانی‌ها تا حد زیادی آمیخته با تعصب ضد شیعی بود به همین جهت عشایر شیعه همواره با حکومت مرکزی در حال درگیری و نزاع بودند. نفوذ مراجع بزرگ شیعه در بین قبایل جنوب عراق و فرات بسیار زیاد بود و این عشایر همیشه در مسائل اعتقادی از ایشان اطاعت می‌نمودند. پس از فتوای جهاد، همهی گروه‌های شیعه مذهب که از دولت عثمانی ناراضی بودند، دست از مخالفت کشیده و برای حفظ وحدت اسلامی و جلوگیری از سوء استفادهی بیگانگان، ظلم و ستمی را که از عثمانی دیده بودند نادیده گرفته و با آنان در یک جبهه به مصاف با دشمنان اسلام رفتند.
در کاظمین دو مجتهد بزرگ به نام‌های «آیت الله سید مهدی حیدری» و «آیت ‌الله شیخ‌ مهدی خالصی» حرکت جهاد را رهبری و بر کار مجاهدان داوطلب نظارت نمودند. گروه بزرگی از مجاهدین در محرم 1323ه نجف را به سمت بغداد ترک کردند. در این گروه آیت الله سید مصطفی کاشانی و شیخ الشریعه اصفهانی از مراجع تقلید عراق شرکت داشتند. آیت الله سید محمد تقی خوانساری و عدهی زیادی از طلاب جوان نیز در این گروه حضور داشتند.172
آیت الله سید محمد کاظم یزدی از سوی آیت الله کاشانی برای شرکت در این جهاد دعوت شد، اما ایشان به علت بیماری و کهولت سن فرزند خود سید محمد یزدی را به جبهه فرستادند. آیت اﷲ یزدی، مردم را به دفاع از سرزمینهای اسلامی فراخواند و بر ثروتمندان واجب دانست که از زکات مال خود، وسائل مورد نیاز مجاهدان را فراهم کنند.173 مردم در بغداد برای استقبال از مجاهدین به دروازههای شهر هجوم آوردند. حدود 20 هزار نفر از نیروهای مردمی داوطلب، در جبهههای جنگ عراق همگام با نیروهای نظامی عثمانی علیه اشغالگران انگلیسی شرکت نموده و در این راه هزاران شهید و مجروح تقدیم کردند.174 ارتش انگلستان توان مقاومت در برابر اتحاد مردم و علما و نیروهای عثمانی را نداشت و متفرق شد. علما با جانفشانی بسیار پیشروی نیروهای انگلستان را به سمت بصره سد کردند. انگلیسیها با تحمل خسارات و تلفات زیاد در آوریل 1915م تسلیم ارتش عثمانی شدند، اما شکست دولت آلمان در جنگ جهانی اول، باعث در هم شکستن عثمانی و تسلط دوبارهی انگلستان بر عراق شد.175
حرکت جهاد، اولین رویارویی مسلحانهی علمای شـیعه بر ضد اشغالگری انگلیس بود که تجربـهای مهـم و مقدماتی برای انقلاب بزرگ 1920 میلادی به شمار رفت. این جهاد، بهرغم کوششهای فـراوان علمـا توفیق چندانی نداشت؛ چنان که با فتح بغداد، تصرف عراق کامل شد. اما چندی پس از آن، انقلاب 1920م «ثوره العشرین» موجب رویارویی سخت شیعیان این کشور با اشغالگران انگلیسی شد.
متفقـین در کنفرانس «سان ریمو» سرپرستی انگلیس را بر عراق پذیرفتند و شایعهی ماندگار شدن انگلیسیها در عراق دامـن زده شد. مردم عراق که در دورهی حضور انگلیسیها با مشکلات اقتصادی رو به رو بوده و بیکاری عدهی زیادی از مردم را دچار فقر کرده بود، آمادهی حرکتی در برابر انگلیس بودند. مردم در مساجد نشستهایی بر پا کردند و علما مـردم را بـه شـورش در برابـر انگلیسیها فراخواندنـد.176
در اکتبر 1918م دولت انگلیس از نمایندهی خود ویلسون در عراق خواست در رابطه با آیندهی عراق و پذیرش تحت الحمایگی انگلیس بر عراق انتخاباتی برگزار نماید و در میان مردم به رفراندوم گذارد. استعمارگران تصور می کردند مردم رنج کشیده از ترکهای عثمانی، به کسی غیر از انگلستان رأی نمی دهند. به دنبال این تصمیم، ویلسون به نجف رفت و عدهی زیادی از علما را به کاخ فرمانداری شهر دعوت کرد و از آنها نظر خواست. حاضران در جلسه پاسخ دادند: ما باید با پیشوایان بزرگ خود چون آیت الله یزدی، میرزا محمدتقی شیرازی و شیخ الشریعه اصفهانی مشورت کنیم و آنگاه جواب خواهیم داد. در جلسه ای که با حضور مجتهدان و بزرگان عشایر عراق تشکیل شد، آنان قیمومیت انگلستان را رد کردند. متعاقب این اوضاع میرزا محمدتقی شیرازی در جواب استفتایی که در این زمینه از او کرده بودند، نوشت: « هیچ یک از مسلمانان حق ندارد که شخص غیرمسلمانی را برای حکومت بر مسلمانان برگزیند.» که این فتوا اثر عجیبی برمردم عراق گذاشت.
پس از درگذشت آیت اﷲ یزدی، میرزای دوم در جایگاه مرجع اعلی در مخالفت با طرحهای انگلیس، مقاومت در برابـر اشغالگران و دفاع از استقلالطلبی عراق تلاش کرد. در اثر برخوردهای خشونتبار اشغالگران با مردم در سرکوب شدید اجتماعات و دستگیری رهبران و فعالان سیاسی، شماری از رهبران و رؤسـای عشایر از میرزای شیرازی خواستند که به جواز استفاده از اسـلحه در برابـر نیروهـای اشغالگر فتوا دهد. میرزای دوم که اوضاع را برای آغاز انقلاب آماده دید، فتوایی صادر کرد: «احقاق حق بر مردم عراق واجب است و بر مردم واجب است که در ضـمن درخواست حق خود، به صلح و امنیـت توجـه داشـته باشـند و و در صورتی که انگلستان از پذیرش درخواست‌هایشان خودداری ورزد، جایز است به قوه دفاعی متوسل شوند».177
متأسفانه آیت اﷲ محمد تقی شیرازی رهبر انقلاب، در اوج انقلاب از دنیـا رفـت. دو ماه پس از این، همین مشکل دربارهی جانشین وی آیت اﷲ شیخ الشریعه اصفهانی تکـرار شد. با توجه به جایگاه این دو مرجع نزد عشایر و رهبری انقلابیون، مرگ آنان ضربه سـنگینی به انقلاب زد.178

4. 4. 2. محمدتقی خوانساری (1267 ـ 1371ه)
«این آخوند بود که در عراق به جبهه رفت و به جنگ رفت و اسیر شد. همین مرحوم آقاى خوانسارى ـ رضوان الله علیه ـ مرحوم آقاى آسید محمد تقى خوانسارى یکى از اشخاصى است که در جبهه رفت و جنگ کرد و اسیر شد؛ مدتها هم اسیر بود.»179
آیت الله محمدتقی خوانساری در 1267ش، در خوانسار متولد شد. پدر ایشان علامه سید اسدالله، عالم بزرگ شهر بود. ایشان در حوزهی خوانسار که در آن زمان رونقی داشت رشد کرد. با هوش سرشاری که داشت پیش از هفده سالگی، ادبیات عرب و دیگر علوم مقدماتی اسلامی را فرا گرفت. در همین مدت قسمتهایی هم از فقه و اصول دورهی سطح را خواند. آیت الله

دیدگاهتان را بنویسید